Қазақстан, экономика, экология, ластану, жаһандық жылыну, зерттеу, датажурналистика,

Қазақстанның экономикалық дамуы қандай экологиялық апаттарға алып келді?

Аида Ермекбаева, Шымкент, H-News - Тәуелсіз Қазақстанның Орталық Азия елдерін басып озып, экономикасының аз уақытта қарқынды өсуі табысты тарих болды. Алайда бұл жетістіктер қандай бағамен келді? Бұл сұраққа Halyqnews ресми мәліметтерге сүйене отырып жауап береді.

Қазақ елі көмір, мұнай және табиғи газ секілді табиғи ресурстарға бай. Дүние жүзіндегі дамыған елдер өз тәжірибесінен жақсы білетіндей, дамушы мемлекет ретінде Қазақстан 30 жыл бұрын тәуелсіздік алған соң, өз экономикасын құру үшін табиғи ресурстарды пайдаланудан басқа шарасы болмады. Мысалы Дүниежүзілік Банк тобының баяндауынша, мұнайдан түскен кірістер Қазақстан экономикасының өсуіне айтарлықтай әсер етіп, басты факторға айналған. Сонымен қатар БҰҰ-ның Азия және Тынық Мұхиты үшін Экономикалық және Әлеуметтік Комиссиясының айтуынша, Қазақстан және экономикасы көмір мен мұнайға өте тәуелді.

2003 және 2008 жылдар аралығында әл-ауқаттың өсуі табиғи ресурстарды пайдаланумен және өнімділіктің өсуімен байланысты болды. Одан кейін де экономикалық өсім табиғи ресурстар арқылы жалғаса берді. 

 

Дегенмен даму жолындағы жетістіктер қоршаған ортаға және халыққа ауыр бағамен келді. Көмір, мұнай және газды тиімсіз қолдану әрі электр, жылуды қамтамасыз ету үшін оларды жағу нәтижесінде атмосферада көмірқышқыл газының концентрациясы өсіп, ауаны ластап, планетаны жылытты. Ұлттық Географиялық қоғам мен Біріккен Ұлттар Ұйымы айтқандай, Қазақстанда адам әрекеттерінің көмір, мұнай және табиғи газ секілді қайта жаңартылмайтын отындарды қазып-жағу нәтижесінде тонна көмірқышқыл газдар мен басқа да парниктік газдар атмосфераға бөлінді. Аталмыш газ шығарындылары атмосферадағы жылуды ұстап қалып, жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруіне үлес қосады, дейді ұйым.

 

Қазақстан көмір мен мұнайға тәуелді дамыған экономикасымен басып озғанымен, соның салдарынан Орталық Азияда көмірқышқыл газын ең көп шығаратын ел болып табылады. Дүниежүзілік Банк есептеулері бойынша, еліміз тәуелсіздік алғаннан пандемияға дейін Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан және Тәжікстанмен салыстырғанда көмірқышқыл газын анағұрлым жоғары бөлген. Көрсеткіш 2000 жылдары түскенімен, одан кейін айтарлықтай қайта көтерілді. 

Ал Банктің қатты отынды, яғни көмірді негізгі энергия көзі ретінде тұтынудан пайда болатын көмірқышқыл газы шығарындыларын есептеуі бойынша, Қазақстан салыстырмалы түрде көмірден жоғары мөлшерде атмосферға зиянын келтіретін көмірқышқыл газдар бөліп келген. Ең жоғары көрсеткіш 140 мың кт-дан астам болды. 

 

Банктің келесі есептеуі сұйық отынды, яғни мұнайдан алатын отынды негізгі энергия көзі ретінде тұтынудан пайда болатын көмірқышқыл газы шығарындыларымен байланысты. Бұл жерде Банк еліміз мұнайды тұтынудан пайда болатын парниктік газдарды жоғары деңгейде және көп мөлшерде бөліп келеді, деп анықтама берді. Орталық Азия елдері арасында Қазақстан мұнайдан кері әсері болатын газдарды ең көп бөлетін ел болып табылды.

 

Бұдан бөлек, табиғи газды тұтынудан пайда болатын көмірқышқыл газдарын еліміз Өзбекстанға қарағанда азырақ мөлшерде шығарған. Дегенмен де тәуелсіздік алғаннан соң Қазақстанда жылдан-жылға табиғи газдан пайда болатын зияны бар парниктік газдар деңгейі өспесе азайған емес. Жалпы Қазақстан көміртекпен ластаушы мемлекеттер тізімінде.

NASA-ның ғаламдық климаттық өзгеруі туралы шолуы бойынша, басқа парниктік газдармен салыстырғанда көп мөлшерде шығарылған көмірқышқыл газдары атмосферадағы температураның өсуінің және климаттың өзгеруінің маңызды итермелеуші күші болып табылады. Бұл мәселелердің өз кезегінде табиғатқа және адамға кері әсерлері болды және әлі де жалғасуда. Қандай әсері болды десеңіз...

 

БҰҰ-ның даму жөніндегі бағдарламасы және Азия және Тынық Мұхиты үшін Экономикалық және Әлеуметтік Комиссиясы Қазақстанда температураның өсіп, климаттың өзгеруінен қоршаған ортада үлкен апаттар болды, деп баяндайды. Жалпы температураның жоғарылауы нәтижесінде мұздықтар еріп, су өз деңгейінен асып кетеді. Мәселен, 2015 жылы Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Ақмола облыстарында орасан зор қаржылай шығын келтірген әрі халықты жайсыздандырған су тасқындары орын алды. 

Қарағанды облысындағы су тасқыны, 2015

https://en.tengrinews.kz/disasters/thousands-evacuated-from-flood-areas-in-kazakhstan-259812/

 

 Сонымен қатар Ұйымның айтуынша, жаз айларында жауын-шашынның азаюы мен жер бетіндегі ауа температурасының жоғарылауымен бірге топырақ ылғалдылығы да тез азайып, құрғақшылық жағдайларына және су тапшылығына алып келеді. Қазақстанның оңтүстік және батыс бөліктері қазірдің өзінде құрғақшылыққа өте бейім. Ұйым Қазақстанның батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөліктерінде су тапшылығы мен құрғақшылық қаупі жоғары екенін ескертеді.

Маңғыстау облысындағы құрғақшылық жағдайы, 2021

https://www.cbsnews.com/news/kazakhstan-drought-horses-dead/

 

Табиғаттан бөлек жаһандық жылыну адамға да кері әсерін тигізуде. Юнисефтің хабарлауынша, климаттың өзгеруі әсер ететін су тасқыны, құрғақшылық, дауыл, жер сілкінісі, орман өрттері салдарынан, азық-түлік, дақыл және су ресурстарының жетіспеушілігінен халық, оның ішінде 50% балалар зардап шегеді.  Қазақстанда жыл сайын 3-4 мың төтенше жағдай орын алып, 3-5 мың адам зардап шегеді, ондаған адам ажал құшады, 16 миллиард теңге шығын келеді.

Юнисеф, 2011

https://www.unicef.org/kazakhstan/kk

 

Жалпы айтқанда, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері экономикасын едәуір көтерді. Алайда ол жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруінің бір себепшісі болды. Нәтижесінде халық пен қоршаған орта зардап шегуде. Бұл мәселелердің шешімі қандай болмақ?

 

Қазақстан көміртегі ізін азайту және жасыл энергетиканы дамыту үшін шаралар қабылдау қажет. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2060 жылға қарай Қазақстан экономикасын толық декарбонизациялауға уәде берді, деп хабарлайды The Astana Times. Сондай-ақ Тоқаев үкіметке 2030 жылға қарай елдің жалпы энергетикалық жүйесіндегі жаңартылатын энергия үлесін 15 пайызға жеткізуді тапсырды. Бұл өте өршіл міндеттер, бірақ Қазақстан кең ауқымды жел мен күн сәулесінің әлеуетіне ие болды, өйткені ел аумағының шамамен 50% желдің орташа жылдамдығы секундына 4-тен 6 метрге дейін жетеді, бұл энергия өндіруге жарамды. 

 

“Біздің мақсатымызға жетуге көмектесетін нақты бастамаларымыз да бар. Олар Глазгода COP26 шеңберінде таныстырылады деп жоспарланған. Оларға көмірді өндірудің жаңа жобаларынан бас тарту және 2025 жылға қарай көмірді жағуды тоқтату, сол жылы екі миллиард ағаш отырғызу, 2030 жылға қарай жалпы энергия балансында жаңартылатын энергия көздерін екі есеге арттыру, 2040 жылға қарай тұрмыстық қатты қалдықтарды 100 пайыз сұрыптау және басқа да шаралар,”-делінген доктринада.

 

Көміртекті бейтараптыққа апаратын жолдың қиын болатыны сөзсіз, бірақ Қазақстанның өз мақсатына жете алатынына сенімді арттыратын нақты жетістіктері де бар. Париж келісімінің климаттық мақсатына қол жеткізу үшін кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық өзгерістер қажет, соның ішінде экономика, сауда және өндіріс базаларының күрт өзгеруі. Климаттың өзгеруімен күресу – барлық мемлекеттердің қатысуын талап ететін жаһандық күш. Бұған жасыл қаржыландыру мен жасыл технологияларға қолжетімділікті қамтамасыз ету, сондай-ақ басқа мемлекеттердің көміртегі бейтараптығына ұмтылу міндеттемесі кіреді. “Біз мұндай уәделерге COP26-да қол жеткізуге болады деп үміттенеміз,”- дейді Президент.

 

Жаһандық декарбонизацияның серпіні осында және Қазақстанның Орталық Азияда жетекшілік ететін саяси ерік-жігері мен көзқарасы бар. Шешуші әрекетсіз планета ыдырауға жақын. Бұған жол бермеуге және жасыл экономикаға көшуге үкіметтен бөлек әр қазақстандық жауапты.